Świadek, ofiara, bezradny obserwator? Postawy uczniów wobec nienawiści i agresji

Treść abstraktu

**Wyzwanie** Współczesna szkoła funkcjonuje w rzeczywistości naznaczonej dynamicznymi przemianami społecznymi, kulturowymi i technologicznymi, które wpływają na sposób budowania relacji międzyludzkich. Obok wielu pozytywnych zjawisk coraz częściej obserwuje się jednak wzrost zachowań agresywnych, przejawów mowy nienawiści, wykluczenia społecznego oraz przemocy psychicznej zarówno w środowisku szkolnym, jak i w przestrzeni cyfrowej. Szczególne znaczenie ma przy tym nie tylko analiza zachowań sprawców i doświadczeń ofiar, lecz również postaw osób, które stają się świadkami takich zdarzeń. W rezultacie jednym z istotnych wyzwań współczesnej edukacji jest kształtowanie postaw młodych ludzi wobec nienawiści i agresji oraz wzmacnianie ich gotowości do odpowiedzialnego reagowania na sytuacje krzywdzenia innych. Agresja i mowa nienawiści mogą przyjmować różnorodne formy. Obejmują nie tylko przemoc fizyczną, ale również wyśmiewanie, poniżanie, ośmieszanie, wykluczanie, rozpowszechnianie obraźliwych treści czy stosowanie przemocy słownej. Współczesne technologie sprawiają, że tego rodzaju działania mogą być realizowane nie tylko w bezpośrednich kontaktach interpersonalnych, ale również za pośrednictwem internetu i mediów społecznościowych. Powoduje to, że doświadczenie agresji może towarzyszyć młodym ludziom przez dłuższy czas i obejmować różne obszary ich funkcjonowania. Jednym z najważniejszych wyzwań jest zrozumienie roli świadka przemocy. W wielu sytuacjach agresji obecne są osoby obserwujące zdarzenie, które mogą reagować w różny sposób. Część uczniów podejmuje działania wspierające ofiarę, inni pozostają bierni, a niektórzy wzmacniają zachowania agresywne poprzez aprobatę lub brak sprzeciwu. Postawa świadka ma istotne znaczenie dla przebiegu sytuacji przemocy oraz dla poczucia bezpieczeństwa osób doświadczających krzywdzenia. Szczególnego znaczenia nabiera problem obojętności społecznej. Młodzi ludzie często nie reagują na agresję nie dlatego, że ją akceptują, lecz z powodu lęku przed odrzuceniem, obawy przed konsekwencjami lub przekonania, że interwencja nie przyniesie efektu. Takie postawy mogą prowadzić do utrwalania zachowań agresywnych i osłabiania norm społecznych opartych na wzajemnym szacunku. Współczesna edukacja powinna wspierać rozwój odwagi cywilnej oraz poczucia odpowiedzialności za dobro wspólne. Istotnym wyzwaniem pozostaje wpływ mowy nienawiści na funkcjonowanie społeczne młodych ludzi. Przekazy oparte na uprzedzeniach, stereotypach i dyskryminacji mogą prowadzić do marginalizacji określonych grup społecznych oraz pogłębiania podziałów. Uczniowie stykają się z tego rodzaju treściami zarówno w środowisku szkolnym, jak i w mediach społecznościowych. Brak odpowiednich kompetencji społecznych i obywatelskich może utrudniać rozpoznawanie takich zjawisk oraz skuteczne przeciwstawianie się im. Ważnym aspektem omawianego wyzwania jest rozwijanie empatii. Umiejętność dostrzegania emocji i potrzeb innych ludzi stanowi jeden z najważniejszych czynników ograniczających zachowania agresywne. Uczniowie, którzy potrafią spojrzeć na sytuację z perspektywy drugiego człowieka, częściej podejmują działania wspierające oraz wykazują większą gotowość do reagowania na przejawy niesprawiedliwości. Szczególnego znaczenia nabiera również budowanie kultury bezpieczeństwa w szkole. Przeciwdziałanie agresji nie powinno ograniczać się do reagowania na incydenty przemocy. Kluczowe znaczenie ma tworzenie środowiska edukacyjnego opartego na szacunku, współpracy, odpowiedzialności i wzajemnym zaufaniu. Uczniowie powinni mieć poczucie, że mogą zgłaszać trudne sytuacje oraz liczyć na wsparcie nauczycieli i innych pracowników szkoły. Nie bez znaczenia pozostaje wpływ środowiska cyfrowego. Anonimowość internetu, szybkość rozpowszechniania treści oraz ograniczona odpowiedzialność za publikowane komentarze mogą sprzyjać agresji słownej i cyberprzemocy. Edukacja powinna przygotowywać młodych ludzi do odpowiedzialnego korzystania z mediów cyfrowych oraz rozwijać kompetencje związane z etyką komunikacji online. Istotną rolę odgrywa również współpraca szkoły, rodziny i środowiska lokalnego. Kształtowanie postaw wobec agresji i nienawiści wymaga spójnych działań wychowawczych realizowanych przez różne podmioty odpowiedzialne za rozwój młodego człowieka. Tylko konsekwentne wzmacnianie postaw opartych na szacunku i odpowiedzialności może przyczyniać się do ograniczania zjawisk przemocy. W perspektywie przyszłości wyzwaniem będzie przygotowanie młodych ludzi do funkcjonowania w coraz bardziej zróżnicowanym społeczeństwie. Wymaga to rozwijania kompetencji społecznych, obywatelskich i komunikacyjnych umożliwiających budowanie relacji opartych na dialogu oraz pokojowym rozwiązywaniu konfliktów. Postawy uczniów wobec nienawiści i agresji mają istotne znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa szkoły, ale również dla jakości życia społecznego. Od tego, czy młodzi ludzie pozostaną biernymi obserwatorami, czy staną się aktywnymi obrońcami wartości opartych na szacunku i solidarności, zależy kształt przyszłych wspólnot i relacji społecznych. **Rekomendacje** 1. Rozwijać programy edukacyjne wzmacniające empatię, odpowiedzialność i odwagę cywilną uczniów. 2. Kształtować kompetencje społeczne i komunikacyjne umożliwiające pokojowe rozwiązywanie konfliktów. 3. Wzmacniać działania profilaktyczne dotyczące przeciwdziałania agresji, mowie nienawiści i cyberprzemocy. 4. Budować kulturę szkoły opartą na szacunku, bezpieczeństwie i reagowaniu na przejawy krzywdzenia. 5. Rozwijać współpracę szkoły, rodziny i środowiska lokalnego w zakresie promowania postaw prospołecznych. Witness, Victim, or Helpless Observer? Students’ Attitudes Towards Hate and Aggression **Challenge** Contemporary schools operate within a reality shaped by rapid social, cultural, and technological transformations that significantly influence interpersonal relationships. Alongside many positive developments, increasing attention is being paid to aggression, hate speech, social exclusion, and psychological violence occurring both in educational environments and digital spaces. Understanding these phenomena requires not only analysing perpetrators and victims but also examining the attitudes of those who witness acts of aggression. Consequently, one of the major challenges facing contemporary education is fostering responsible student attitudes towards hate and aggression while encouraging active responses to situations involving harm and injustice. Aggression and hate speech may take many forms. They include not only physical violence but also ridicule, humiliation, exclusion, verbal abuse, and the dissemination of offensive content. Digital technologies have expanded the reach of such behaviours, allowing them to occur through social media, online platforms, and other virtual environments. As a result, experiences of aggression may extend beyond school walls and affect multiple dimensions of young people’s lives. One of the key challenges concerns understanding the role of bystanders. In many situations involving aggression, witnesses are present and may respond in different ways. Some support victims, others remain passive, and some unintentionally reinforce harmful behaviours through silence or approval. The attitudes of witnesses significantly influence both the course of aggressive incidents and the well-being of those affected. Particular attention should be paid to social indifference. Many young people fail to react to aggression not because they accept it but because they fear rejection, social consequences, or believe that intervention will be ineffective. Such passivity may contribute to the normalisation of harmful behaviour and weaken social norms based on respect and responsibility. Education should therefore promote civic courage and a sense of accountability for the well-being of others. Another important challenge involves the impact of hate speech on social functioning. Messages based on prejudice, stereotypes, and discrimination may contribute to the marginalisation of individuals and groups while deepening social divisions. Students encounter such content both in everyday interactions and online environments. Without adequate social and civic competencies, they may struggle to recognise and challenge these forms of hostility. Developing empathy is equally significant. The ability to understand the emotions and experiences of others represents one of the most important protective factors against aggression. Students who can adopt another person’s perspective are more likely to offer support and respond constructively to situations involving injustice or exclusion. Building a culture of safety within schools is another crucial challenge. Preventing aggression should extend beyond responding to incidents after they occur. Schools should actively create environments based on respect, cooperation, trust, and responsibility. Students need confidence that they can report difficult situations and receive appropriate support from teachers and school staff. The influence of digital environments also requires attention. Online anonymity, rapid content dissemination, and reduced accountability may encourage hostile communication and cyberviolence. Education should therefore support responsible digital citizenship and promote ethical standards in online communication. Cooperation among schools, families, and local communities is essential. Developing constructive attitudes towards aggression and hate requires consistent educational efforts across different environments. Shared values and coordinated actions can strengthen respect, empathy, and social responsibility among young people. Looking ahead, one of the most important challenges will be preparing students to function within increasingly diverse societies. This requires the development of social, civic, and communication competencies that enable dialogue, mutual understanding, and peaceful conflict resolution. Students’ attitudes towards hate and aggression influence not only school safety but also the quality of future social life. Whether young people remain passive observers or become active defenders of respect, dignity, and solidarity will shape the character of future communities and democratic societies. **Recommendations** 1. Develop educational programmes that strengthen empathy, responsibility, and civic courage among students. 2. Foster social and communication competencies that support peaceful conflict resolution. 3. Strengthen preventive initiatives addressing aggression, hate speech, and cyberviolence. 4. Build school cultures based on respect, safety, and active responses to harmful behaviour. 5. Enhance cooperation among schools, families, and local communities in promoting prosocial attitudes.