Mosty zamiast stygmatyzacji. Wsparcie profilaktyczno-resocjalizacyjne podwójnie wyjątkowych

Treść abstraktu

**Wyzwanie** Współczesna edukacja coraz częściej dostrzega potrzebę indywidualizacji wsparcia oraz uwzględniania złożonych potrzeb uczniów funkcjonujących na pograniczu różnych kategorii diagnostycznych i edukacyjnych. Szczególną grupę stanowią uczniowie określani mianem podwójnie wyjątkowych (twice-exceptional, 2e), którzy jednocześnie wykazują ponadprzeciętne uzdolnienia oraz doświadczają różnego rodzaju trudności rozwojowych, edukacyjnych, emocjonalnych lub społecznych. W praktyce oznacza to, że ich potencjał może pozostawać niezauważony lub niewykorzystany, podczas gdy trudności stają się głównym elementem definiującym ich funkcjonowanie w środowisku szkolnym. W rezultacie jednym z istotnych wyzwań współczesnej edukacji jest budowanie systemów wsparcia opartych na rozpoznawaniu potencjału ucznia zamiast utrwalania mechanizmów stygmatyzacji. Uczniowie podwójnie wyjątkowi stanowią grupę szczególnie wymagającą pod względem diagnostycznym i edukacyjnym. Z jednej strony mogą prezentować wysokie zdolności intelektualne, twórcze, artystyczne lub społeczne, z drugiej zaś doświadczać trudności wynikających między innymi z zaburzeń neurorozwojowych, problemów emocjonalnych, zaburzeń zachowania, trudności w uczeniu się czy niekorzystnych warunków środowiskowych. W efekcie ich funkcjonowanie bywa niejednoznaczne, a potencjał często pozostaje ukryty za problemami dostrzeganymi przez nauczycieli, specjalistów lub otoczenie społeczne. Jednym z podstawowych wyzwań jest przeciwdziałanie etykietowaniu i stygmatyzacji. W praktyce szkolnej uczniowie doświadczający trudności często postrzegani są przede wszystkim przez pryzmat swoich deficytów. Takie podejście może prowadzić do obniżania oczekiwań edukacyjnych, ograniczania możliwości rozwoju oraz utrwalania negatywnego obrazu własnej osoby. W przypadku uczniów podwójnie wyjątkowych szczególnie ważne staje się dostrzeganie zarówno obszarów wymagających wsparcia, jak i mocnych stron, które mogą stanowić fundament dalszego rozwoju. Szczególnego znaczenia nabiera wczesna diagnoza. Rozpoznanie potencjału oraz trudności ucznia pozwala na planowanie adekwatnych działań wspierających. Brak właściwej diagnozy może prowadzić do sytuacji, w której uzdolnienia pozostają niewidoczne, a problemy interpretowane są wyłącznie jako przejaw braku motywacji, nieprzystosowania społecznego lub trudności wychowawczych. W efekcie uczeń może nie otrzymywać wsparcia odpowiadającego jego rzeczywistym potrzebom. Istotnym wyzwaniem pozostaje również tworzenie środowiska edukacyjnego sprzyjającego rozwojowi. Uczniowie podwójnie wyjątkowi potrzebują zarówno możliwości rozwijania swoich talentów, jak i specjalistycznej pomocy w obszarach trudności. Wymaga to indywidualizacji procesu nauczania, elastycznego podejścia do oceniania oraz tworzenia warunków umożliwiających odnoszenie sukcesów edukacyjnych i społecznych. Ważnym aspektem omawianego wyzwania jest profilaktyka problemów społecznych i emocjonalnych. Długotrwałe doświadczenia niepowodzeń, niezrozumienia lub odrzucenia mogą prowadzić do obniżenia samooceny, wycofania społecznego, zachowań ryzykownych lub konfliktów z otoczeniem. Dlatego działania profilaktyczne powinny koncentrować się na wzmacnianiu poczucia własnej wartości, rozwijaniu kompetencji społecznych oraz budowaniu pozytywnych relacji z rówieśnikami i nauczycielami. Szczególnego znaczenia nabierają również działania resocjalizacyjne rozumiane nie jako forma sankcji, lecz jako proces wspierania rozwoju społecznego i osobistego. W przypadku uczniów podwójnie wyjątkowych podejście to powinno opierać się na odkrywaniu zasobów, wzmacnianiu potencjału oraz tworzeniu warunków umożliwiających konstruktywne wykorzystanie posiadanych zdolności. Skuteczna resocjalizacja wymaga dostrzegania człowieka w całej jego złożoności, a nie wyłącznie przez pryzmat problemów czy zachowań niepożądanych. Nie bez znaczenia pozostaje współpraca pomiędzy szkołą, rodziną oraz specjalistami. Złożoność potrzeb uczniów podwójnie wyjątkowych wymaga wieloaspektowego podejścia obejmującego działania edukacyjne, psychologiczne, wychowawcze i społeczne. Współpraca różnych środowisk zwiększa szanse na stworzenie spójnego systemu wsparcia odpowiadającego rzeczywistym potrzebom ucznia. W perspektywie przyszłości znaczenie edukacji uwzględniającej potrzeby uczniów podwójnie wyjątkowych będzie systematycznie wzrastać. Rosnąca wiedza na temat różnorodności rozwojowej oraz rozwój edukacji włączającej sprawiają, że szkoły coraz częściej będą spotykały uczniów, których potencjał i trudności współwystępują. Oznacza to konieczność rozwijania kompetencji nauczycieli, specjalistów i instytucji odpowiedzialnych za wspieranie rozwoju młodych ludzi. Budowanie mostów zamiast stygmatyzacji należy postrzegać jako jedno z ważnych wyzwań współczesnej edukacji. Od zdolności do dostrzegania potencjału ukrytego za trudnościami zależy nie tylko sukces edukacyjny uczniów podwójnie wyjątkowych, ale również ich przyszłe funkcjonowanie społeczne, zawodowe i osobiste. Edukacja przyszłości powinna opierać się na przekonaniu, że każdy człowiek posiada zasoby, które mogą zostać rozwinięte, jeśli otrzyma odpowiednie wsparcie i szansę na pełne uczestnictwo w życiu społecznym. **Rekomendacje** 1. Rozwijać systemy wczesnej diagnozy umożliwiające identyfikowanie zarówno potencjału, jak i trudności uczniów podwójnie wyjątkowych. 2. Przeciwdziałać stygmatyzacji poprzez promowanie podejścia opartego na zasobach i mocnych stronach ucznia. 3. Tworzyć zindywidualizowane programy wsparcia łączące rozwijanie talentów z pomocą w obszarach trudności. 4. Wzmacniać kompetencje nauczycieli i specjalistów w zakresie pracy z uczniami 2e. 5. Budować współpracę pomiędzy szkołą, rodziną i instytucjami wspierającymi rozwój dziecka. 2e) (Bridges Instead of Stigmatisation: Preventive and Rehabilitation Support for Twice-Exceptional (2e) Learners **Challenge** Contemporary education increasingly recognises the need for personalised support and the consideration of learners whose functioning transcends traditional diagnostic and educational categories. A particularly important group consists of twice-exceptional (2e) students, who simultaneously demonstrate high levels of ability and experience developmental, educational, emotional, or social difficulties. As a result, their talents may remain unnoticed or underdeveloped, while their challenges become the primary lens through which they are perceived. Consequently, one of the key challenges of contemporary education is creating support systems that recognise potential rather than reinforce mechanisms of stigmatisation. Twice-exceptional learners represent a particularly complex educational and diagnostic group. On the one hand, they may demonstrate exceptional intellectual, creative, artistic, or social abilities. On the other hand, they may experience difficulties associated with neurodevelopmental disorders, emotional challenges, behavioural problems, learning difficulties, or adverse environmental circumstances. Their functioning is therefore often ambiguous, and their strengths may remain hidden behind difficulties that attract greater attention from educators and support professionals. One of the primary challenges involves preventing labelling and stigmatisation. In educational practice, students experiencing difficulties are frequently perceived mainly through the lens of deficits. Such an approach may lower educational expectations, restrict developmental opportunities, and reinforce negative self-perceptions. In the case of twice-exceptional learners, it is particularly important to recognise both areas requiring support and strengths that may serve as foundations for future success. Early identification plays a crucial role in addressing this challenge. Accurate recognition of both potential and difficulties enables the design of appropriate support strategies. Without adequate assessment, talents may remain unnoticed, while difficulties may be interpreted solely as a lack of motivation, social maladjustment, or behavioural problems. As a result, students may fail to receive support corresponding to their actual needs. Creating educational environments that foster development is another important challenge. Twice-exceptional learners require opportunities to cultivate their talents while simultaneously receiving specialised assistance in areas of difficulty. This necessitates personalised teaching approaches, flexible assessment practices, and learning environments that allow students to experience both educational and social success. Prevention of social and emotional difficulties also deserves particular attention. Prolonged experiences of failure, misunderstanding, or rejection may contribute to low self-esteem, social withdrawal, risk-taking behaviours, or conflicts with others. Preventive measures should therefore focus on strengthening self-confidence, developing social competencies, and promoting positive relationships with peers and educators. Supportive rehabilitation and social reintegration approaches are equally important. In the context of twice-exceptional learners, such interventions should not be understood as punitive measures but rather as processes aimed at supporting personal and social development. Effective support should focus on identifying strengths, fostering potential, and creating opportunities for the constructive use of abilities. Successful interventions require recognising the whole person rather than focusing solely on difficulties or undesirable behaviours. Collaboration among schools, families, and specialists is another essential dimension of this challenge. The complexity of twice-exceptional learners’ needs requires coordinated educational, psychological, social, and developmental support. Cooperation among different stakeholders increases the likelihood of creating coherent support systems that respond effectively to students’ needs. Looking ahead, the significance of educational approaches addressing the needs of twice-exceptional learners is likely to increase. Growing knowledge about developmental diversity and the expansion of inclusive education mean that schools will increasingly encounter students whose strengths and difficulties coexist. This requires continuous development of teacher competencies and support systems. Building bridges instead of reinforcing stigmatisation should therefore be regarded as a major challenge for contemporary education. The ability to recognise potential hidden behind difficulties influences not only educational achievement but also future social, professional, and personal outcomes. Education of the future should be grounded in the belief that every individual possesses strengths that can flourish when appropriate support and opportunities for participation are provided. **Recommendations** 1. Develop early identification systems capable of recognising both strengths and difficulties among twice-exceptional learners. 2. Prevent stigmatisation by promoting strengths-based approaches focused on student potential. 3. Create individualised support programmes that combine talent development with assistance in areas of difficulty. 4. Strengthen teacher and specialist competencies related to working with 2e students. 5. Build effective cooperation among schools, families, and institutions supporting child development.