Nauczyciel wobec przemocy wśród uczniów. Dylematy i wyzwania

Treść abstraktu

**Wyzwanie** Jednym z istotnych wyzwań współczesnej edukacji jest reagowanie na przemoc występującą w relacjach pomiędzy uczniami. Szkoła powinna być środowiskiem zapewniającym bezpieczeństwo, sprzyjającym rozwojowi społecznemu i emocjonalnemu oraz budowaniu relacji opartych na szacunku. Jednocześnie jest miejscem, w którym spotykają się dzieci i młodzież o zróżnicowanych doświadczeniach, potrzebach, sposobach funkcjonowania i kompetencjach społecznych. W takich warunkach mogą pojawiać się konflikty, zachowania agresywne, wykluczenie, przemoc fizyczna, werbalna, relacyjna, a także przemoc realizowana za pośrednictwem technologii cyfrowych. Szczególna rola w rozpoznawaniu i ograniczaniu tego rodzaju zjawisk przypada nauczycielowi. To on pozostaje jednym z najważniejszych dorosłych obserwujących codzienne funkcjonowanie uczniów, ich relacje, zachowania oraz zmiany w sposobie uczestniczenia w życiu klasy. Nauczyciel może być pierwszą osobą, która dostrzeże symptomy świadczące o tym, że uczeń doświadcza przemocy albo sam podejmuje działania krzywdzące wobec innych. Jednocześnie rozpoznanie przemocy nie zawsze jest łatwe, ponieważ część zachowań ma charakter ukryty, rozproszony lub jest przez uczniów przedstawiana jako żart, konflikt czy element codziennych relacji rówieśniczych. Jednym z podstawowych dylematów nauczyciela pozostaje zatem odróżnienie konfliktu od przemocy. Konflikt może występować pomiędzy stronami o względnie równych możliwościach działania i wynikać z różnicy interesów, potrzeb czy opinii. Przemoc wiąże się natomiast z naruszeniem granic drugiej osoby, krzywdzeniem oraz często z przewagą jednej ze stron. Niewłaściwe rozpoznanie sytuacji może prowadzić do nieskutecznej interwencji, a w niektórych przypadkach nawet do pogorszenia położenia ucznia doświadczającego przemocy. Wyzwaniem jest także reagowanie w sposób szybki, adekwatny i jednocześnie zgodny z procedurami obowiązującymi w szkole. Nauczyciel powinien przerwać zachowanie krzywdzące, zadbać o bezpieczeństwo osób zaangażowanych i przekazać sprawę do dalszego postępowania zgodnie z kompetencjami poszczególnych pracowników szkoły. Jednocześnie każda sytuacja przemocy posiada własny kontekst. Mechaniczne stosowanie procedur bez uwzględnienia relacji pomiędzy uczniami, częstotliwości zdarzeń, ich charakteru i konsekwencji może nie prowadzić do rozwiązania problemu. Istotnym dylematem pozostaje również sposób pracy z uczniem stosującym przemoc. Interwencja nie powinna ograniczać się wyłącznie do ukarania sprawcy. Konieczne jest rozpoznanie przyczyn zachowania, rozwijanie odpowiedzialności za własne działania, uczenie alternatywnych sposobów reagowania oraz odbudowywanie prawidłowych relacji społecznych. Zbyt represyjne podejście może prowadzić do etykietowania ucznia, natomiast brak wyraźnej reakcji dorosłych może zostać odebrany jako akceptacja zachowania krzywdzącego. Równie ważne jest zapewnienie wsparcia uczniowi doświadczającemu przemocy. Nauczyciel powinien unikać działań, które mogą prowadzić do wtórnego obciążenia ucznia, ujawnienia jego sytuacji przed grupą czy przypisania mu odpowiedzialności za doświadczenie przemocy. Szczególnego znaczenia nabiera stworzenie warunków, w których uczeń może bezpiecznie mówić o swoich doświadczeniach oraz mieć poczucie, że zgłoszenie problemu doprowadzi do rzeczywistej reakcji dorosłych. Przemoc rówieśnicza nie dotyczy wyłącznie relacji pomiędzy osobą krzywdzoną i sprawcą. Istotną rolę odgrywa grupa rówieśnicza, w tym obserwatorzy zdarzeń. Ich reakcje mogą wzmacniać zachowania przemocowe, pozostawać neutralne lub przyczyniać się do ich zatrzymania. Dlatego ważnym zadaniem nauczyciela jest budowanie norm grupowych opartych na odpowiedzialności, reagowaniu na krzywdzenie oraz przekonaniu, że bezpieczeństwo innych jest wspólną wartością społeczności szkolnej. Nowym wymiarem problemu jest cyberprzemoc. Granice pomiędzy przestrzenią szkolną i pozaszkolną stają się coraz mniej wyraźne, a konflikty i przemoc mogą przenosić się do komunikatorów, mediów społecznościowych i innych przestrzeni cyfrowych. Nauczyciel staje wówczas przed pytaniem o zakres swojej odpowiedzialności wobec zdarzeń, które nie zawsze mają miejsce na terenie szkoły, lecz wyraźnie wpływają na funkcjonowanie uczniów w klasie i ich poczucie bezpieczeństwa. Skuteczna profilaktyka i interwencja wymagają współpracy nauczycieli, wychowawców, specjalistów szkolnych, dyrekcji, rodziców oraz – w sytuacjach tego wymagających – instytucji zewnętrznych. Odpowiedzialność za przeciwdziałanie przemocy nie może spoczywać na jednym nauczycielu. Potrzebny jest spójny system reagowania, jednoznaczne standardy oraz kultura organizacyjna, w której informacje o przemocy są traktowane poważnie, a uczniowie wiedzą, gdzie i w jaki sposób mogą szukać pomocy. Wyzwanie nauczyciela wobec przemocy wśród uczniów polega więc nie tylko na reagowaniu na pojedyncze incydenty, lecz także na tworzeniu środowiska ograniczającego prawdopodobieństwo ich występowania. Oznacza to rozwijanie kompetencji społecznych uczniów, wzmacnianie relacji, budowanie poczucia przynależności do wspólnoty szkolnej oraz konsekwentne kształtowanie norm opartych na szacunku i odpowiedzialności za drugiego człowieka. **Rekomendacje** 1. Rozwijać kompetencje nauczycieli w zakresie rozpoznawania różnych form przemocy, w tym przemocy relacyjnej i cyberprzemocy. 2. Wprowadzać spójne i czytelne procedury reagowania na przemoc, przy jednoczesnym uwzględnianiu indywidualnego kontekstu każdego zdarzenia. 3. Zapewniać wsparcie zarówno uczniom doświadczającym przemocy, jak i uczniom podejmującym zachowania przemocowe, unikając stygmatyzacji i wtórnego krzywdzenia. 4. Wzmacniać rolę grupy rówieśniczej i świadków zdarzeń poprzez kształtowanie norm sprzyjających reagowaniu na krzywdzenie i wspieraniu osób zagrożonych. 5. Rozwijać współpracę nauczycieli, specjalistów, dyrekcji, rodziców oraz instytucji zewnętrznych w celu tworzenia spójnego systemu profilaktyki i interwencji. Teacher in the Face of Violence Among Students: Dilemmas and Challenges **Challenge** One of the significant challenges of contemporary education is responding to violence occurring in relationships among students. Schools should provide a safe environment that supports social and emotional development and promotes relationships based on respect. At the same time, schools bring together children and young people with diverse experiences, needs, behavioural patterns, and social competencies. In such conditions, conflicts, aggressive behaviour, exclusion, physical and verbal violence, relational aggression, and technology-mediated violence may occur. Teachers play a particularly important role in identifying and reducing such phenomena. They are among the adults who observe students’ everyday functioning, peer relationships, behaviour, and changes in classroom participation. A teacher may be the first person to recognise signs indicating that a student is experiencing violence or engaging in harmful behaviour towards others. However, recognising violence is not always straightforward, as some behaviours remain hidden, dispersed, or are presented by students as jokes, conflicts, or ordinary elements of peer interaction. One of the key dilemmas faced by teachers is distinguishing conflict from violence. Conflict may occur between parties with relatively equal capacities for action and may result from differences in interests, needs, or opinions. Violence, by contrast, involves violation of another person’s boundaries, harm, and often an imbalance of power. Misinterpreting the situation may result in ineffective intervention and, in some cases, may further worsen the position of the student experiencing violence. Another challenge involves responding quickly, appropriately, and in accordance with school procedures. Teachers should interrupt harmful behaviour, ensure the safety of those involved, and refer the case for further action according to the responsibilities of particular school staff. At the same time, every case of violence has its own context. Mechanical application of procedures without considering relationships among students, frequency of incidents, their characteristics, and consequences may fail to resolve the problem. An important dilemma also concerns how to work with students who use violence. Intervention should not be limited to punishment. It is necessary to understand the causes of the behaviour, develop responsibility for one’s actions, teach alternative ways of responding, and support the reconstruction of appropriate social relationships. An excessively punitive approach may lead to labelling, while the absence of a clear adult response may be interpreted as acceptance of harmful behaviour. Equally important is supporting the student who experiences violence. Teachers should avoid actions that may result in secondary victimisation, public exposure of the student’s situation, or attribution of responsibility to the person being harmed. Particular importance should be placed on creating conditions in which students can speak safely about their experiences and trust that reporting a problem will result in a genuine adult response. Peer violence concerns not only the relationship between the harmed student and the perpetrator. The peer group, including bystanders, plays an important role. Their reactions may reinforce violent behaviour, remain passive, or contribute to stopping it. Therefore, teachers should work to establish group norms based on responsibility, intervention in situations of harm, and recognition that the safety of others is a shared value of the school community. Cyberviolence creates an additional dimension of the problem. The boundaries between school and non-school environments are becoming increasingly blurred, while conflicts and violence may continue through messaging applications, social media, and other digital spaces. Teachers may therefore face uncertainty concerning the scope of their responsibility for events occurring outside school premises that nevertheless significantly affect students’ classroom functioning and sense of safety. Effective prevention and intervention require cooperation among teachers, form tutors, school specialists, school leadership, parents, and, where necessary, external institutions. Responsibility for counteracting violence cannot rest on an individual teacher. A coherent system of response, clear standards, and an organisational culture in which reports of violence are taken seriously are essential. The challenge faced by teachers in relation to student violence therefore extends beyond responding to individual incidents. It also involves creating an environment that reduces the likelihood of violence occurring. This means developing students’ social competencies, strengthening relationships, fostering a sense of belonging to the school community, and consistently shaping norms based on respect and responsibility for others. **Recommendations** 1. Strengthen teachers’ competencies in recognising different forms of violence, including relational violence and cyberviolence. 2. Introduce clear and coherent procedures for responding to violence while taking into account the individual context of each incident. 3. Provide support both to students experiencing violence and to students engaging in violent behaviour, while avoiding stigmatisation and secondary victimisation. 4. Strengthen the role of peer groups and bystanders by promoting norms that encourage intervention in harmful situations and support for students at risk. 5. Develop cooperation among teachers, specialists, school leadership, parents, and external institutions in order to create a coherent system of prevention and intervention.