O potrzebie kształtowania terapeutycznej obecności nauczyciela we współczesnej szkole

Treść abstraktu

**Wyzwanie** Współczesna edukacja funkcjonuje w warunkach dynamicznych przemian społecznych, kulturowych, technologicznych i cywilizacyjnych, które wpływają nie tylko na organizację procesu kształcenia, lecz także na kondycję psychiczną i społeczną uczniów. Coraz częściej zwraca się uwagę na fakt, że szkoła nie jest wyłącznie miejscem przekazywania wiedzy i rozwijania kompetencji poznawczych, ale również przestrzenią budowania relacji, kształtowania postaw oraz wspierania dobrostanu młodego człowieka. W związku z tym jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej edukacji staje się rozwijanie terapeutycznej obecności nauczyciela, rozumianej jako zdolność do tworzenia relacji opartych na empatii, zaufaniu, autentyczności i odpowiedzialności za rozwój ucznia. Potrzeba podejmowania tego wyzwania wynika między innymi z obserwowanego wzrostu problemów emocjonalnych i psychicznych wśród dzieci i młodzieży. Badania prowadzone w wielu krajach wskazują na zwiększającą się skalę zaburzeń lękowych, depresyjnych, problemów adaptacyjnych oraz trudności związanych z budowaniem relacji społecznych. Jednocześnie uczniowie funkcjonują w środowisku charakteryzującym się wysoką dynamiką zmian, nieustannym przepływem informacji, presją osiągnięć oraz rosnącym wpływem mediów cyfrowych na codzienne życie. W takich warunkach szkoła staje się jednym z kluczowych miejsc wspierania rozwoju psychospołecznego młodego pokolenia. Zmieniają się również oczekiwania wobec nauczyciela. Tradycyjny model oparty przede wszystkim na przekazywaniu wiedzy ustępuje miejsca podejściu, w którym nauczyciel pełni funkcję przewodnika, mentora i osoby wspierającej proces całościowego rozwoju ucznia. Oznacza to konieczność rozwijania kompetencji wykraczających poza przygotowanie merytoryczne i dydaktyczne. Coraz większego znaczenia nabierają kompetencje komunikacyjne, emocjonalne, społeczne i relacyjne, umożliwiające budowanie atmosfery bezpieczeństwa oraz wspieranie uczniów w radzeniu sobie z wyzwaniami codziennego życia. Terapeutyczna obecność nauczyciela nie oznacza przejmowania funkcji psychologa czy terapeuty. Jej istotą jest umiejętność bycia uważnym na potrzeby ucznia, dostrzegania jego trudności oraz tworzenia warunków sprzyjających poczuciu bezpieczeństwa, akceptacji i sprawstwa. Nauczyciel wyposażony w tego rodzaju kompetencje potrafi budować relacje oparte na wzajemnym szacunku, wspierać rozwój samoświadomości uczniów oraz wzmacniać ich odporność psychiczną. Tak rozumiana obecność może mieć istotne znaczenie zarówno dla osiągnięć edukacyjnych, jak i dla jakości funkcjonowania społecznego uczniów. Wyzwanie to należy rozpatrywać również w kontekście rosnącej różnorodności środowisk szkolnych. Współczesne szkoły stają się miejscem spotkania uczniów o zróżnicowanych doświadczeniach społecznych, kulturowych i edukacyjnych. Coraz częściej nauczyciele pracują z uczniami posiadającymi specjalne potrzeby edukacyjne, doświadczenia migracyjne, problemy adaptacyjne czy trudności wynikające z kryzysów rodzinnych. W takich warunkach budowanie relacji opartych na zrozumieniu i indywidualnym podejściu staje się jednym z podstawowych warunków skutecznego procesu edukacyjnego. Istotnym elementem omawianego wyzwania jest również troska o dobrostan samych nauczycieli. Trudno oczekiwać od pedagogów tworzenia wspierającego środowiska edukacyjnego, jeśli sami doświadczają przeciążenia zawodowego, wypalenia czy chronicznego stresu. Dlatego rozwijanie terapeutycznej obecności nauczyciela powinno być wspierane przez odpowiednie rozwiązania systemowe obejmujące doskonalenie zawodowe, wsparcie psychologiczne oraz budowanie kultury organizacyjnej szkoły opartej na współpracy i wzajemnym szacunku. W perspektywie przyszłości znaczenie terapeutycznej obecności nauczyciela może jeszcze wzrosnąć. Rozwój sztucznej inteligencji i technologii cyfrowych powoduje, że przekazywanie informacji staje się coraz łatwiejsze do zautomatyzowania. Tym samym relacyjny, emocjonalny i humanistyczny wymiar pracy nauczyciela staje się jednym z najważniejszych obszarów, których nie można zastąpić technologią. To właśnie zdolność do budowania autentycznych relacji, wspierania rozwoju człowieka oraz tworzenia bezpiecznej przestrzeni edukacyjnej może stanowić o wyjątkowej wartości nauczyciela w szkole przyszłości. Kształtowanie terapeutycznej obecności nauczyciela należy zatem postrzegać jako jedno z kluczowych zadań współczesnych systemów edukacyjnych. Od jakości relacji tworzonych przez nauczycieli zależy nie tylko skuteczność procesu dydaktycznego, lecz także rozwój społeczny, emocjonalny i obywatelski młodego pokolenia. W świecie pełnym zmian, niepewności i nowych wyzwań szkoła potrzebuje nauczycieli, którzy potrafią łączyć profesjonalizm zawodowy z wrażliwością na potrzeby drugiego człowieka. **Rekomendacje** 1. Wzmacniać kompetencje społeczne, emocjonalne i komunikacyjne nauczycieli w procesie kształcenia oraz doskonalenia zawodowego. 2. Uwzględniać dobrostan psychiczny uczniów jako ważny element działań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych szkoły. 3. Rozwijać kulturę szkoły opartą na relacjach, zaufaniu, dialogu, empatii i wzajemnym szacunku. 4. Wspierać nauczycieli w zakresie profilaktyki, wczesnego rozpoznawania trudności uczniów oraz współpracy ze specjalistami. 5. Wzmacniać humanistyczny wymiar edukacji w warunkach cyfryzacji i rozwoju sztucznej inteligencji. On the Need to Foster the Therapeutic Presence of Teachers in Contemporary Schools **Challenge** Contemporary education operates in the context of dynamic social, cultural, technological, and civilisational transformations that affect not only the organisation of the teaching process but also the psychological and social condition of students. Increasingly, attention is being drawn to the fact that school is not merely a place for transmitting knowledge and developing cognitive competencies, but also a space for building relationships, shaping attitudes, and supporting the well-being of young people. In this context, one of the most important challenges of contemporary education is to develop the therapeutic presence of teachers, understood as the ability to create relationships based on empathy, trust, authenticity, and responsibility for students’ development. The need to address this challenge results, among other things, from the observed increase in emotional and mental health problems among children and adolescents. Research conducted in many countries indicates a growing scale of anxiety disorders, depressive symptoms, adaptation problems, and difficulties related to building social relationships. At the same time, students function in an environment characterised by rapid change, constant information flow, pressure to achieve, and the increasing influence of digital media on everyday life. Under such conditions, school becomes one of the key spaces for supporting the psychosocial development of the younger generation. Expectations towards teachers are also changing. The traditional model based primarily on knowledge transmission is giving way to an approach in which the teacher acts as a guide, mentor, and person supporting the holistic development of the student. This requires the development of competencies that go beyond subject-specific and didactic preparation. Communication, emotional, social, and relational competencies are becoming increasingly important, as they enable teachers to build an atmosphere of safety and support students in coping with everyday challenges. The therapeutic presence of the teacher does not mean taking over the role of a psychologist or therapist. Its essence lies in the ability to be attentive to students’ needs, notice their difficulties, and create conditions that foster a sense of safety, acceptance, and agency. A teacher equipped with such competencies is able to build relationships based on mutual respect, support students’ self-awareness, and strengthen their psychological resilience. Such presence may be significant both for educational achievement and for the quality of students’ social functioning. This challenge should also be considered in the context of the growing diversity of school environments. Contemporary schools are places where students with diverse social, cultural, and educational experiences meet. Increasingly, teachers work with students with special educational needs, migration experiences, adaptation difficulties, or problems resulting from family crises. In such circumstances, building relationships based on understanding and individualised support becomes one of the fundamental conditions for an effective educational process. An important element of this challenge is also concern for teachers’ own well-being. It is difficult to expect teachers to create a supportive educational environment if they themselves experience professional overload, burnout, or chronic stress. Therefore, developing teachers’ therapeutic presence should be supported by appropriate systemic solutions, including professional development, psychological support, and the creation of a school organisational culture based on cooperation and mutual respect. In the future, the importance of teachers’ therapeutic presence may increase even further. The development of artificial intelligence and digital technologies means that the transmission of information is becoming increasingly easy to automate. Therefore, the relational, emotional, and humanistic dimension of teachers’ work is becoming one of the most important areas that cannot be replaced by technology. The ability to build authentic relationships, support human development, and create a safe educational space may constitute the unique value of teachers in the school of the future. Developing teachers’ therapeutic presence should therefore be perceived as one of the key tasks of contemporary educational systems. The quality of relationships created by teachers determines not only the effectiveness of the teaching process, but also the social, emotional, and civic development of the younger generation. In a world marked by change, uncertainty, and new challenges, schools need teachers who are able to combine professional competence with sensitivity to the needs of others. **Recommendations** 1. Strengthen teachers’ social, emotional, and communication competencies in teacher education and professional development. 2. Recognise students’ mental well-being as an important element of the school’s teaching, educational, and care-related activities. 3. Develop a school culture based on relationships, trust, dialogue, empathy, and mutual respect. 4. Support teachers in prevention, early identification of students’ difficulties, and cooperation with specialists. 5. Strengthen the humanistic dimension of education in the context of digitalisation and the development of artificial intelligence.